हालको गम्भीर अवस्था

जल तथा मौसम विज्ञान विभागले कोशी, मधेश, बागमती, गण्डकी र लुम्बिनी प्रदेशहरूमा असोज १७ देखि २० (अक्टोबर ३ देखि ६, २०२५) सम्म सामान्यदेखि अति भारी वर्षा हुने चेतावनी दिएको थियो । देशभर आकाश बादलमण्डित रहने र थन्डरस्टर्मको जोखिम बढेको छ। आज असोज १९ मा पनि वर्षा जारी छ, तर केही क्षेत्रमा वर्षा कम हुँदै गएको संकेत छ, यद्यपि पूर्वी क्षेत्रमा भारी वर्षा केन्द्रित हुँदै गएको छ।

शनिबार (असोज १८) बिहानदेखि वर्षा बढेको थियो, र आजसम्म केही स्थानहरूमा ३५० मि.मि.भन्दा बढी वर्षा भएको अनुमान छ। यसले बाढी, पहिरो, डुबान र यातायात अवरोध निम्त्याएको छ। आठ प्रमुख नदीहरूले खतरा स्तर पार गरेका छन्, र १२ नदीहरू चेतावनी स्तरभन्दा माथि छन्।

नारायणी, बागमती, कमला, कोशी, कन्काई, राप्ती र बबई जस्ता नदीहरूमा जलस्तर बढिरहेको छ, र साना नदी तथा खोल्साहरूमा आकस्मिक बाढीको जोखिम कायम छ। रेड अलर्ट जारी गरिएको छ, र उच्च सतर्कता अपनाउन सुझाव दिइएको छ। यो अवस्था जलवायु परिवर्तन र मौसमी प्रणालीका कारण उत्पन्न भएको जलवायु संकटको उदाहरण हो।

नेपाल, हिमालयको काखमा बसेको यो सुन्दर देश, जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा बढी पीडित राष्ट्रहरू मध्ये एक हो। हामीले योगदान गरेको उत्सर्जन न्यून छ, तर प्रभाव भने असहनीय रूपमा बढ्दै गएको छ। २०८२ को साउनसम्म, नेपालले विभिन्न प्राकृतिक विपत्तिहरूबाट ठूलो क्षति बेहोरेको छ ।

ग्लेशियरहरूको तीव्र गतिमा पग्लने, बाढी, खडेरी र भूस्खलन जस्ता घटनाहरूले हजारौं जीवन प्रभावित पारेका छन् । यो मात्र पर्यावरणीय संकट होइन, यो मानव मनको आन्तरिक अशान्तिको प्रतिबिम्ब हो, यो मानव चेतनाको ह्रास। सटीक भन्नुपर्दा 'जलवाय' परिवर्तन भनेको गलत ठाउँमा खुशी खोज्ने प्रवृतिको परिणाम हो ।

आत्मज्ञान बिना, मानवताको चेतना नजगाएसम्म कुनै पनि सक्रियता यो विनाश रोक्न सक्दैन। त्यसैले हामी प्रबुद्ध बर्गले यो बुझ्न जरुरी छ कि जलवायु परिवर्तन कुनै पर्यावरणिय नभइ मानव मनको पतन हो । उपभोक्तावाद र अति भोगवादी दर्शन नै जलवायु संकटको मुख्य कारण हो ।

मानव लोभ र दोषपूर्ण दर्शनहरूबाट उपज उपभोक्तावादी मनोवृत्ति—'उपभोग गर, मोज गर , भोग गरु भन्ने भौतिकवादी दर्शन नै छैठो मानव बिलुप्तीको कारण बन्दै छ विश्वका शीर्ष १% चालाक व्यापारीहरूका कार्यहरूले पृथ्वीलाई विनाश गर्दै छन्। धनीहरूको अत्यधिक उपभोग र विलासिता जुन पूँजीवादी, उपभोक्तावादी र आधुनिकवादी विचारधाराहरूबाट प्रेरित छ यही गलत दर्शन नै जलवायु संकट पछाडिको प्रमुख कारक हो ।

२०२५ मा नेपालले जलवायु परिवर्तनबाट भएको क्षतिको ताजा उदाहरणहरू हेर्ने हो भने, असारमा भोटेकोशी नदीमा आएको बाढीले ठूलो विनाश गरेको छ। यो बाढी, जसलाई ग्लेशियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (GLOF) को रूपमा चिनिन्छ, तिब्बतबाट आएको तीव्र वर्षा वा ग्लेशियर पग्लने कारणले भएको मानिन्छ।

नेपाली पक्षमा वर्षा ३० मिलिमिटरभन्दा कम भए पनि, यो घटनाले ११ जनाको ज्यान लिएको थियो र १८ जना हराइरहेका छन्। यसमा १२ नेपाली र ६ चिनियाँ नागरिकहरू समावेश छन्। चीनमा पनि थप ११ जना बगाएको छ। रिपोर्टहरू अनुसार सीमापार क्षेत्रमा ३० भन्दा बढी हराइरहेका छन्।

उद्धार कार्यमा ९५ जना कर्मचारी र एक आर्मी हेलिकोप्टर प्रयोग गरियो, तर भूस्खलनले पहुँच कठिन बनायो। आर्थिक रूपमा यो बाढीले ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। नेपाल(चीन मैत्री पुल (मितेरी पुल) पूर्ण रूपमा ध्वस्त भएको छ, जसले रसुवागढी मार्गबाट हुने सबै व्यापार रोकिएको छ। यो मार्गबाट वार्षिक रूपमा ७२४ मिलियन अमेरिकी डलरको व्यापार हुने गर्दछ।

यसका साथै, १० वटा जलविद्युत् आयोजनाहरू क्षतिग्रस्त भएका छन्, जसले करिब २०० मेगावाट क्षमता प्रभावित गरेको छ। यसमा रसुवागढी (१११ मेगावाट), चिलिमे (२२ मेगावाट), त्रिशूली ३ए (६० मेगावाट) र त्रिशूली ३बी (३७ मेगावाट) समावेश छन्
।

यो क्षतिले ६ लाख घरहरूको विद्युत् आपूर्ति प्रभावित गर्न सक्छ। बाढीले कस्टम यार्ड डुबाएको छ, दर्जनौं कन्टेनरहरू, ट्रकहरू, इलेक्ट्रिक भेहिकलहरू (ईभीहरू), चार्जिङ स्टेसनहरू, सडकहरू र नदी किनारका घरहरू बगाएको छ। यसको व्यापक प्रभावले ऊर्जा अभाव बढाएको छ र सीमावर्ती समुदायहरूको जीविकोपार्जन प्रभावित भएको छ।

असार-साउन २०८२ मा खडेरीको प्रभाव पनि उत्तिकै भयानक छ। वर्षा अभावले पानी स्रोतहरू र कृषिमा तनाव बढाएको छ, जसले नेपालको ८० प्रतिशतभन्दा बढी जलवायु-संवेदनशील कृषक जनसंख्यालाई प्रभावित गरेको छ। मधेश प्रदेशलाई खडेरी प्रभावित क्षेत्र घोषणा गरिएको छ, जसले फसल असफलता, खाद्य असुरक्षा र ग्रामीण समुदायहरूमा आर्थिक तनाव निम्त्याएको छ।

ग्लेशियर पग्लने र व्यापक अनुमानहरू हेर्ने हो भने, नेपालले विगत ३० वर्षमा आफ्नो हिउँको एक तिहाइ गुमाएको छ। वर्तमान उत्सर्जनमा हिमालयका दुई तिहाइ ग्लेशियरहरू सन २१०० सम्ममा हराउन सक्छन् । यसले GLOF हरू बढाउँछ, जसमा २१ वटा खतरनाक झीलहरू पहिचान गरिएका छन् ।

कृषि, जुन मानसुनमा निर्भर छ, घट्दो उत्पादन सामना गर्दैछ, जबकि बाढी जस्ता विपत्तिहरूले सम्पत्ति क्षतिको ८० प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगट्छन्। त्यसैले यो संकटलाई हामीले सतही रुपमा नलिएर सुक्ष्म रुपमा बुझ्न जरुरी छ जलवायु संकटलाई हामीले बाहिरी संकट भन्दा पनि आन्तरिक मानवको मानसपटलमा उब्जेको संकट हो। पर्यावरणीय मात्र नभई आध्यात्मिक संकट रूपमा हेर्न आवश्यक छ।

पृथ्वी जलिरहेको छैन—हामी जलिरहेका छौं। जलवायु संकट हाम्रो आन्तरिक अशान्तिको प्रतिबिम्ब हो। हिमालयका छिट्टै हराउँदै गएका ग्लेशियरहरूबाट, देशभरि विगृरहेको अनियमित मौसम ढाँचाहरूसम्म, पर्यावरणीय संकटले मानवताको आन्तरिक अशान्तिको प्रतिबिम्बित गर्दछ।

दशकौंदेखि जलवायु विशेषज्ञहरूको चेतावनी र अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताहरू हुँदा पनि, अर्थपूर्ण कारबाही अझै अप्राप्य छ। नेपालमा पनि, जलवायु न्यूनीकरण सम्बन्धी कानुन र नीतिहरू कागजमा मात्र सीमित छन्। विश्व अहिले पर्यावरणीय संकटको घाँटीमा अड्किएको छ, जसलाई बढ्दो कार्बन डाइअक्साइड  (CO₂) स्तरहरू र बढ्दो वैश्विक तापक्रमहरूले चिन्हित गर्दछ ।

वर्तमान वायुमण्डलीय CO₂ एकाग्रता ४२५ भाग प्रति मिलियन (ppm) मा छ, जुन पूर्व(औद्योगिक स्तरहरूबाट ५२ प्रतिशत वृद्धि हो, जुन लगभग २८० ppm थियो। यो वृद्धि CO₂ मात्र होइन, अन्य हरितगृह ग्यासहरूमा पनि छ, जसले कुल CO₂ -समकक्ष एकाग्रता ५६० ppm मा पुर्‍याएको छ, जसले पृथ्वीको पारिस्थितिकी प्रणालीहरू, मौसम प्रणालीहरू मानव बिलुप्तिको दिशातिर संकेत गर्दछ।

वैश्विक तापक्रमहरू पूर्व-औद्योगिक स्तरहरूभन्दा लगभग १.३ डिग्री सेल्सियस बढेका छन्, जसले गम्भीर परिणामहरू निम्त्याएको छ। अन्टार्कटिक हिउँका टोपीहरू उल्लेखनीय रूपमा घटेका छन्, जसले समुद्री स्तर बढ्न योगदान दिएको छ। ग्रेट ब्यारियर रीफ विनाशको कगारमा छ, जसमा वैश्विक रूपमा कोरल रीफहरूले तापक्रम बढेको समुद्री तापक्रमहरूबाट गम्भीर ब्लिचिङ र डाइ-अफ सामना गर्दै छन्।

अमेजन वर्षावन, जसलाई प्रायः 'पृथ्वीको फोक्सो' भनिन्छ, श्वासरुद्ध हुँदैछ, जसमा वन फँडानी र जलवायु तनावले यसलाई पतनतिर धकेलेको छ। यसबाहेक, बोरियल वनहरूको अस्थिरता र पारिस्थितिकी प्रणालीहरूको विघटनले जैविक विविधतामा अपरिवर्तनीय ब्रेकडाउन निम्त्याउन सक्छ।

कृषि पनि जोखिममा छ, जसमा वैश्विक फसल उत्पादन ३-७ प्रतिशत घट्ने अनुमान छ, जसले अर्बौंको लागि खाद्य सुरक्षा खतरा पार्नेछ। विश्वले अभूतपूर्व स्केलको जलवायु संकटको सामना गर्दैछ। नेपालको अनौठो भूगोल र प्राकृतिक स्रोतहरूमा निर्भरताले नेपाली जनतालाई जलवायु परिवर्तनको अग्रपंक्तिमा पुर्‍याएको छ।

अन्तरसरकारी जलवायु परिवर्तन प्यानल ९क्ष्एऋऋ० ले ग्लेशियरहरूको चिन्ताजनक दरमा पग्लनेलाई देशले सामना गर्ने सबैभन्दा दबाबपूर्ण खतरा मध्ये एक हो भनेर जोड दिन्छ, जसले लाखौं मानिसहरूको लागि महत्वपूर्ण पानी स्रोतहरूलाई खतरा पार्दछ।

यो प्रवृत्तिले ग्लेशियल लेक आउटबर्स्ट फ्लडहरू (IPCC) को जोखिम बढाउँछ, जसको हालैको उदाहरण थाङ्गो ग्लेशियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड हो, जसले अ थामेलाई बगाएको थियो, पूर्वाधार र जीवनहरूलाई क्षति पुर्‍याएको थियो।

यो संकट पर्यावरणीय मात्र होइन—यो मानवताको आन्तरिक अशान्तिको प्रतिबिम्ब हो। वेदान्त शिक्षक तथा ऑपरेशन २०३० अभियानलाइ गति दिरहनु भएका “ग्रीन सोसाइटी ऑफ इंडिया बाट २०२५ मा ‘मोस्ट इम्पैक्टफुल इंविरोनमेंटालिस्ट ’ पुरस्कार” बाट सम्मानित आचार्य प्रशान्त भन्नुहुन्छ  'जलवायु संकट एक आध्यात्मिक संकट हो।'

आध्यात्मिक जागरण बिना, कुनै पनि सक्रियताले यो विनाश रोक्न सक्दैन। यो बुझ्न अति आवश्यक छ कि यो जलवायु संकट मानवताको चेतनाको पतन हो जुन पर्यावरणीय ह्रासमा बाह्य रूपमा प्रकट भएको छ । यो संकटको संकटको समाधानको प्रमुख उपाय भनेको मानवताको चेतनाको उत्थानमा नै छ गलत दर्शन भोग वादी दर्शनलाई प्रतिस्थापन गर्न आवस्यक ।

आत्म-ज्ञान मार्फत, हामीले साँच्चै के हाम्रो लागि लाभदायक छ भनेर पत्ता लगाउन सक्छौं र वातावरणसँग हाम्रो सम्बन्ध बुझ्न सुरु गर्न सक्छौं। वेदान्तले जलवायु परिवर्तन र महामारी जस्ता वैश्विक मुद्दाहरू मात्र होइन, आन्तरिक द्वन्द्वहरूलाई पनि समाधान गर्दछ, जसले बाह्य रूपमा हाम्रो व्यवहार र संसारप्रतिको मनोवृत्तिमा प्रकट हुन्छ।

नीति र सामूहिक कारबाही पनि महत्वपूर्ण छन्। सरकारहरूले जनसंख्या वृद्धि नियन्त्रण गर्न र कार्बन उत्सर्जन सीमा लागू गर्न कडा पर्यावरणीय नियमहरू लागू गर्नुपर्छ। (फोसील फ्यूल) जीवाश्म इन्धनहरूबाट टाढा जाँदै नवीकरणीय ऊर्जा स्रोतहरू तर्फको सिफ्ट पर्यावरणीय प्रभाव घटाउन र जलवायु परिवर्तन न्यूनीकरण गर्न महत्वपूर्ण छ।

मिडियाले जलवायु संकटबारे जागरूकता बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। सही, तथ्य-आधारित जानकारीलाई व्यापक रूपमा फैलाउन आवश्यक छ, जसले जनतालाई जलवायु परिवर्तनको चिन्ताजनक वास्तविकताबारे सूचित गर्दछ र सामूहिक कारबाही प्रेरित गर्दछ।

आध्यात्मिक पुनरुत्थान उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। हामीले सच्चा धार्मिकताको सार गुमाएका छौं, जसले सन्तुलन, सम्मान र प्रकृतिप्रतिको जिम्मेवारीलाई जोड दिन्छ। मानिसहरू भित्रको आन्तरिक अशान्ति अब पर्यावरणमा बाह्य अराजकताको रूपमा प्रकट हुँदैछ। गीता, उपनिषदहरू र वेदान्त जस्ता कालातीत ग्रन्थहरूबाट हामीले चेतनालाई पुनस्जागृत गर्न सन्तुलन र सद्भाव प्रवर्धन गर्न सक्छ, जसले हामीलाई थप दिगो जीवनशैली तर्फ मार्गदर्शन गर्दछ।

बाह्य संकटहरू—पग्लने ग्लेशियरहरू, बढ्दो तापक्रमहरू र घट्दो जैविक विविधता—हाम्रो आन्तरिक विच्छेदनका प्रतिबिम्ब हुन्। मानवता एक निर्णायक क्षणमा उभिएको छ। १.५ डिग्री सेल्सियसमा तापक्रम सीमित गर्न एक दशकभन्दा कम समयभित्र कारबाही महत्वपूर्ण छ।

नेपाल, यसको प्रचुर ग्लेशियरहरू र जैविक विविधतासँग, संकटको प्रतीक र वैश्विक कारबाहीको लागि आह्वान दुवै हो। सच्चा परिवर्तन आफैंलाई बुझ्न, सामूहिक रूपमा कार्य गर्न र पृथ्वीसँग आध्यात्मिक सम्बन्ध पुनःजागृत गर्नबाट सुरु हुन्छ। प्रश्न रहन्छस् हामी परिवर्तन गर्न तयार छौंरु यो संकटलाई सम्बोधन गर्न, हामीले आन्तरिक जागरण र बाह्य कारबाही दुवैलाई जोड दिनुपर्छ।

नेपालले अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग माग्दै आफ्ना नीतिहरूलाई मजबुत बनाउनुपर्छ। आचार्य प्रशान्तको 'अपरेशन २०३०' जस्ता अभियानहरूले जागरूकता फैलाउन मद्दत गर्न सक्छ। अन्तमा, यदि हामीले अहिले नै यसप्रति जागरूक नभएको खण्डमा, यसको सबैभन्दा कठोर प्रहारहरू हामीमा मात्र होइन, हाम्रा सन्तानहरूमा पनि पर्नेछ—हाम्रै आँखा अगाडि। समय सकिँदै छ, तर आशा अझै छ।

त्यसैले जलवायु संकटलाई नियन्त्रण गर्न केवल केही रूखबिरुवा रोप्नु, बल्ब बन्द गर्नु वा एसीलाई २४ डिग्रीमा राख्नु जस्ता सतही कार्यहरू पर्याप्त छैनन्। यी त केवल ध्यान भटकाउने कुरा हुन्,  समस्या जसको जरोमा मानवको उपभोगको लालसा छ, त्यसैले अहिले आत्मज्ञान सम्बन्धित जनचेतना फैलाउन ब्यक्ति, परिवार, समाज, देश र विश्वका प्रबुद्ध समुदाय हरुको युगधर्म हो।

लेखक जगत शाही वेदान्ती हुन् ।